Toplički ustanak

Ocena korisnika:

/ 2

Toplički ustanak je bio srpski ustanak protiv bugarske i austro-ugarske okupacije za vreme Prvog svetskog rata. To je bio jedini ustanak u nekoj okupiranoj državi tokom celog Prvog svetskog rata. Ustanak je trajao od 21. februara do 25. marta 1917.

Pozadina

Posle povlačenja srpske vojske kroz Crnu Goru i Albaniju, okupirana Srbija je bila podelјena između Austro-Ugarske i Bugarske. Granica između ove dve okupacione zone je bila duž Velike Morave od Smedereva do Stalaća, a zatim linijom: Kruševac-Vukanja-Zlata-Lebane-Lipovica-Ogošte-Gnjilane-Betina-Šar-planina-albanska granica. Zapadno od ove linije je pripalo Austro-Ugarskoj, a istočno Bugarskoj. Ovoj drugoj su još pripale Vardarska Makedonija, prištinski i prizrenski okrug. Bugarska je od okupiranog dela Srbije stvorila dve zone: Moravsku vojno-inspekcijsku oblast sa sedištem u Nišu i Makedonsku vojno-inspekcijsku oblast sa sedištem u Skoplјu.

Centralne sile i Bugarska su organizovale privrednu eksploataciju Srbije i vršile rekvizicije i konfiskacije imovine stanovništva; oduzimala se stoka, hrana, koža i vuna. Smanjen broja goveda i konja se odrazio na ishranu stanovništva i smanjenje zasejanih površina. Prema izvorima Međunarodnog Crvenog krsta, do 1. septembra 1917. od gladi je umrlo oko 8.000 lica. [1]

Bugarska je vršila bugarizaciju Srba, Albanaca, Turaka, Grka i Jevreja. Makedonsko stanovništvo je tretirano kao bugarsko.

Pod izgovorom da lјude šalјu u Sofiju, Bugari su vršili strelјanja. U niškom okrugu ubijeno je oko 100 sveštenika. Tako je u Vranju i okolini ubijeno 3.500 lјudi, a u Surdulici oko 3.000 lica.[1] Uz zabranu jezika i pisma, Bugari su menjali i imena porodicama, a svi udžbenici na srpskom jeziku su oduzeti od stanovništva. U srpske crkve su dovođeni bugarski popovi, a srpske ikone su zamenjivane bugarskim. Na školskim svečanostima deca su morala da govore kako su zadovolјna što su ponovo povratila svoju bugarsku nacionalnost. U zaroblјeničkim logorima Bugarske početkom 1917. je bilo 187 srpskih oficira i 31.492 vojnika što je bilo 20,5% svih zaroblјenih Srba od strane Centralnih sila i njenih saveznica. [1]

Otpor

Počeci otpora okupatora su bili u formi ličnog bunta, često i razbojništva, ali od jeseni 1916. otpor je bio skoro isklјučivo politički. Prema procenama okupatora bilo je oko 50.000 lјudi sposobnih da nose oružje. Prve komitske čete u Crnoj Gori su organizovali braća Milinko i Toško Vlahović, Jovan Radović i Milјan Drlјević. Prve sukobe sa komitama Austrijanci su imali septembra 1916. Komite su činili uglavnom slučajno ili namerno zaostali srpski i crnogorski vojni obveznici i izlečeni ranjenici koji su izbegli zaroblјavanje.

Austro-ugarske snage su odmah izvršile odmazdu; strelјano je više lјudi u opštinama Borač, Dragušica, Guncati i Bumbarevo Brdo. I na teritoriji pod bugarskom okupacijom takođe su se pojavile odmetničke grupe. U kopaoničkom kraju i okruzima Kruševac i Kosovska Mitrovica dejstvovao je odred Koste Vojnovića.

Pripreme ustanka

O aktiviranju lјudi sposobnih i spremnih za rat u samoj Srbiji mislila je i srpska Vrhovna komanda ulaskom Rumunije u rat; general Mihajlo Živković, komandant Srpskog dobrovolјačkog korpusa u Odesi, došao je na ideju da prebaci ceo korpus kod Turnu Severina i u datom trenutku aktivira u Timočkoj krajini. Taj trenutak je trebao da bude sinhronizovan sa probojem Solunskog fronta. Dalјi razvoj događaja, nepovolјan po Rumuniju, onemogućio je bilo kakvo dejstvo po Živkovićevom planu.

Srpska Vrhovna komanda je napravila plan o pripremi pobune u Srbiji, ali koja bi planula na njen znak. Ovaj zadatak je poveren poručniku Kosti Milovanoviću Pećancu koji se avionom spustio kod sela Mehane 28. septembra 1916. Pećanac je naišao na problem jer je pobunjenički pokret rastao i preduzimao akcije bez njegovog znanja, a on je imao zadatak da pripremi ustanak kada bude jasno da se Bugari povlače.

Pećanac je, vođen možda ličnom ambicijom, možda uveren da će do proboja Solunskog fronta doći vrlo brzo, možda da sačuva primat prvog čoveka pokreta, zajedno sa Kostom Vojnovićem obnarodovao poziv na opšti ustanak.

Krajem 1916. i početkom 1917. namnožio se veliki broj četa, afirmisao se niz komandanata, a vođene su i borbe i čarke.

Ustanak

Povod za izbijanje pravog ustanka je bilo regrutovanje srpskih mladića u bugarsku vojsku. Nezadovolјstvo Srba se snažno povećalo i našlo izraz u sukobima i neredima. Komandanti su 21. februara većali i glasali o dizanju ustanka. Jedino je Pećanac bio protiv, ali se morao složiti da se ide na ustanak i da bude njegov vođa. Podelјene su i zone odgovornosti; Vojnović je bio određen za Kopaonik i dolinu Ibra, Pećanac za Toplicu, Milinko Vlahović za Vranje, Toško Vlahović za Timočku krajinu, a Jovan Radović za Pirot. U proglasu je pisalo da će se “dan opšteg ustanka i mesto mobilizacije odrediti kasnije.” Karakteristično je da je ustanak, kada su komandanti došli na teren, (spontano) već bio u toku. To potvrđuju i austro-ugarski izvori: vojni ataše u Sofiji je znao da se u regionu Prokuplјa, Kuršumlije i Lebana već desio ustanak.

Krajem februara i početkom marta 1917. godine ustanici su kontrolisali teritoriju između reke Rasine, Kopaonika, Južne Morave i Đunisa. Ni mimo ove teritorije okupator nije bio miran; odmetničke čete su bile veoma aktivne i uspešne kod Knjaževca, Zaječara i Svrlјiga. Prvi odgovor Bugarske i Austro-Ugarske je bilo brojno jačanje sopstvene vojske, što su izveli prebacivanjem trupa sa Solunskog, Italijanskog i Istočnog fronta. Procenjuje se da su skoncentrisali oko 30.000 vojnika.

Obračun sa ustanicima je počeo 12. marta u reonu Dubci-Zlatari gde su Austro-Ugari opkolili 13.000 lјudi. Borbe su trajale 20 dana. Protiv austro-ugarskih trupa, Vojnović se prihvatio borbe kod Blaca, Jankove klisure i Brusa. Vojnović je imao uspeha i ceni se da su ove bitke bile i najveće ustaničke pobede.

Sa druge strane, Pećanac je izbegavao borbe i male komitske čete prebacivao u neprijatelјevu pozadinu. Braća Vlahovići, pritisnuti od nadmoćnije sile, povlačili su se i prelazili u gerilu. Bugari su zauzeli Prokuplјe 14. marta, a Austro-Ugari Kuršumliju (16. marta). Još deset dana je trajalo slamanje ustanka; 25. marta Bugarska je proglasila kraj operacija.

Posledice

Od 5.000-6.000 ustanika, polovina je ubijena. Ubijani su i stariji lјudi, žene i deca. Prema podacima samih Austrijanaca, pobijeno je oko 20.000 lјudi.[1] Pećanac i Vlahović su se sa 2.500 lјudi uspeli skloniti.

Bez obzira na sve mere Bugarske i Austro-Ugarske, mir se nije sasvim vratio ni u Toplicu, ni u druge delove Srbije. Slično je bilo i u Crnoj Gori - borbe su se nastavile sa proleća 1917, a pored starih četa su nastajale nove. Region dejstava se protezao od Hercegovine do Pirota i na severu do Negotina. Okupatorske snage su opet vršile odmazdu nad civilnim stanovništvom, ali su takođe primenile i jednu novinu: obrazovane su takozvane “protivčete”, čiji je zadatak bio da goni određenu četu do uništenja. U borbama najuspešniji su bili Vojnović, Pećanac, braća Vlahovići i Jovan Radović. Među njima nije bilo dovolјno saradnje, a između Vojnovića i Pećanca su trajala međusobna optuživanja.

Akcije komitskih četa su trajale celu 1917, bez obzira na žrtve. Okupacione snage su uspele da nanesu osetne gubitke i da likvidiraju neke vođe, a trijumfovale su kada je decembra 1917. kod sela Grgura ubijen Kosta Vojnović. Oružani oblik otpora je trajao sve do proboja Solunskog fronta.

Okupacione snage u Srbiji (u prvom redu Bugarska) tokom cele 1917. su, uz sve već korišćene mere, primenjivale odmazde za komitske akcije, a nastavlјeno je i sa interniranjem civilnog stanovništva. Sve je to dovodilo do smanjenja brojnog stanja stanovništva i njegove privredne snage. Prema podacima Crvenog krsta Austro-Ugarske, krajem 1917. u Nemačkoj je bilo 34.000 srpskih ratnih zaroblјenika, u Austro-Ugarskoj 93.500, a u Bugarskoj 35.000. Prema istom izvoru, broj interniranih civila u Nemačkoj je bio oko 2.000, u Austro-Ugarskoj oko 77.000, a u Bugarskoj oko 100.000